Ο Αμυντικός Μηχανισμός της Φυγής ή Πάλης (Fight or Flight) βασίζεται στην αντίδραση σε ένα απειλητικό ερέθισμα – πραγματικό ή φανταστικό. Οι οργανικές μεταβολές (επιτάχυνση καρδιακής λειτουργίας, αναπνευστικού ρυθμού κ.α.), προετοιμάζουν το σώμα για την απαιτούμενη μυϊκή δραστηριότητα. Οι αρχέγονες αυτές αντιδράσεις, αναπτύχθηκαν ως συμπεριφορά ασφάλειας όταν οι άνθρωποι ζούσαν στις σπηλιές και κινδύνευαν από φυσικούς κινδύνους. 

Στη σημερινή εποχή, ακόμα και σε ένα ασφαλές περιβάλλον, τα επεισόδια εμφανίζονται ως συνέπεια αυξημένων επιπέδων στρες. Όταν ένας άνθρωπος είναι αγχώδης, μειώνονται οι αντιστάσεις και πυροδοτείται ο μηχανισμός.

Συμπαθητικό, Αυτόνομο και Παρασυμπαθητικό Νευρικό Σύστημα

Ο εγκέφαλος, ενεργοποιεί το Συμπαθητικό Νευρικό Σύστημα, προκαλώντας έκκριση αδρεναλίνης. Το Αυτόνομο Νευρικό Σύστημα ρυθμίζει τα επιμέρους όπως το κυκλοφοριακό, το καρδιαγγειακό, το πεπτικό κ.α. και λειτουργεί ανεξάρτητα. Ενώ στους περισσότερους ανθρώπους, ενεργοποιείται το Παρασυμπαθητικό Νευρικό Σύστημα ώστε να επιτευχθεί η ηρεμία, στη Διαταραχή Πανικού παρατηρείται υπολειτουργία. 

Οι καρδιακοί παλμοί και ο αναπνευστικός ρυθμός αυξάνονται για την παροχή οξυγόνου στους ιστούς. Το αίμα μεταφέρεται από το δέρμα στα άκρα προκαλώντας το αίσθημα «παγώματος». Ως αποτέλεσμα εμφανίζεται ζάλη και αίσθημα δύσπνοιας. Παρατηρείται επίσης διαστολής της κόρης των ματιών για την διευκόλυνση της αντίληψης του κινδύνου. Η υπολειτουργία του πεπτικού έχει ως στόχο την παροχή αίματος στους μυς με συνέπεια την ναυτία. Οι μύες προετοιμάζονται για «φυγή» αλλά σε περίπτωση αδράνειας προκαλούνται σπασμοί. Η σκέψη επικεντρώνεται στο απειλητικό ερέθισμα ώστε το άτομο να βρίσκεται σε εγρήγορση για την αντιμετώπιση του κινδύνου.

Για παράδειγμα, όταν κάποιος διασχίζει το δρόμο και ξαφνικά εμφανίζεται ένα αυτοκίνητο θα πρέπει να τρέξει στο απέναντι πεζοδρόμιο. Ο εγκέφαλος δίνει εντολή και το άτομο την εκτελεί μέσω ενεργοποίησης του παραπάνω μηχανισμού. Η διεργασία αυτή εμφανίζεται και χωρίς την παρουσία πραγματικής απειλής. Στην περίπτωση αυτή τα συμπτώματα προκαλούν ανάλογη δυσφορία και φόβο. Αν και ο μηχανισμός είναι ο ίδιος, στις καταστάσεις όπου υπάρχει κίνδυνος δεν γίνεται αντιληπτός και δεν προκαλεί φόβο.

Επιπρόσθετα, στις απειλητικές καταστάσεις το άτομο δεν επικεντρώνεται στα σωματικά συμπτώματα που παραμένουν και μετά τον κίνδυνο. Στο παραπάνω παράδειγμα, η ταχυπαλμία εξακολουθεί να υπάρχει όπως επίσης και η εφίδρωση. Δεν κυριαρχεί όμως ο φόβος εφόσον το άτομο γνωρίζει ότι θα επανέλθει στην φυσιολογική του κατάσταση, ο οργανισμός.

Της Δρ. Τέσσας Χριστοδούλου, PhD, CPsych, AFBPsS, CSci