Η Ιδεοψυχαναγκαστική διαταραχή (ΙΨΔ) χαρακτηρίζεται από αιφνίδιες και επίμονες σκέψεις, εικόνες ή παρορμήσεις τις οποίες το άτομο αναγνωρίζει ως υπερβολικές αλλά δεν μπορεί να τις απωθήσει.

Ο Ιδεοψυχαναγκασμος, ανήκει στις αγχώδεις διαταραχές και είναι μια κατάσταση που μερικές φορές μπορεί να είναι αρκετά σοβαρή και να επιμένει για χρόνια. Το άτομο που πάσχει από ιδεοψυχαναγκασμό παγιδεύεται από μια σειρά επαναληπτικών σκέψεων (ιδεοληψίες ή επιστημονικά «ψυχαναγκασμοί») που αν και δίχως νόημα ακόμη και για τον ίδιο τον πάσχοντα, προκαλούν μεγάλη δυσφορία και είναι πολύ δύσκολο να ξεπεραστούν.

Πόσες φορές δεν ακούσαμε κάποιο δυσάρεστο γεγονός και κάναμε την συνηθισμένη κίνηση να «χτυπήσουμε ξύλο».

Το ότι έχουμε συνηθίσει την κίνηση αυτή, δεν είναι όμως ο βασικός  λόγος που την κάνουμε, ως αντίδραση σε κάτι στενόχωρο. Αν σκεφθούμε λίγο βαθύτερα, θα προσέξουμε ότι την κίνηση αυτή την κάνουμε όταν φοβηθούμε για κάτι (για παράδειγμα κάτι δυσάρεστο που συνέβη σε κάποιον), όταν δηλαδή μία σκέψη, μας δημιουργήσει το συναίσθημα του φόβου. Αφού «χτυπήσουμε ξύλο», νιώθουμε ένα συναίσθημα σαν «να διώξαμε το κακό μακριά μας».

Μία συγκεκριμένη σκέψη δηλαδή μπορεί να μας δημιουργήσει φόβο, άγχος ή και δυσφορία, και μία πράξη δική μας, το ότι «χτυπήσαμε ξύλο» μπορεί να μας διώξει το άγχος, παρότι με την λογική μας καταλαβαίνουμε ότι η κακή τύχη δεν ξορκίζεται χτυπώντας οποιοδήποτε υλικό, ξύλο ή μέταλλο, πιο συγκεκριμένα δεν την ελέγχουμε ούτε την επηρεάζουμε καθόλου. Είναι όμως εντυπωσιακό αυτό που φαίνεται σε μία τέτοια δοξασία, η οποία μαθαίνεται από γενιά σε γενιά επί αιώνες.

Μία συμβολική μας κίνηση του χεριού, μπορεί να ανακουφίσει το συναίσθημα μας, του φόβου στην προκειμένη περίπτωση, που νιώσαμε από κάποια σκέψη που κάναμε. Παρόμοια η κινησιολογία του καπνίσματος και του φαγητού λειτουργούν έντονα αγχολυτικά σε πολλούς ανθρώπους, οι οποίοι για τον λόγο αυτό κυρίως, δυσκολεύονται να τα περιορίσουν.

Όταν τέτοιου είδους σκέψεις, ιδέες, παρορμήσεις ή εικόνες μας έρχονται συχνότερα και επίμονα στο μυαλό, προκαλώντας μας έντονο άγχος και δυσφορία, επιστημονικά τις αποκαλούμε ψυχαναγκασμούς. Το αν οι ψυχαναγκασμοί απαιτούν την βοήθεια ειδικού εξαρτάται από ορισμένους παράγοντες. Το παράδειγμα που αναφέραμε της κίνησης «χτύπα ξύλο» είναι ένας πολύ φυσιολογικός ψυχαναγκασμός που συμβαίνει στους περισσότερους ανθρώπους.

Ποιοι είναι οι λόγοι που προκαλούν τους ψυχαναγκασμούς?

Πρόκειται για έναν σημαντικό μηχανισμό, έμφυτο στο ανθρώπινο μυαλό, ο οποίος μας βοηθάει να «εκτονώνουμε» το άγχος, μεταθέτοντας το από άγχος για την πραγματική αιτία που μας το προκαλεί, σε άγχος για κάποιο άλλο, ακόμα και εντελώς άσχεο θέμα ή αντικείμενο. Έτσι για παράδειγμα το άγχος μας για τα οικονομικά της οικογένειας μπορεί να εκδηλώνεται σε μια συνεχή ανησυχία αν κλειδώσαμε την πόρτα φεύγοντας από το σπίτι ή αν κλείσαμε τον θερμοσίφωνα.

Όσο εντυπωσιακό και αν ακούγεται, ο μηχανισμός αυτός υπάρχει και λειτουργεί σε όλους τους ανθρώπους. Με αυτό τον τρόπο το άγχος για κάποιο θέμα το οποίο δεν μπορούμε να αντιμετωπίσουμε άμεσα, «μεταφέρεται» σε κάποιο αντικείμενο για το οποίο μπορούμε να κάνουμε κάτι, ή τουλάχιστον έτσι νιώθουμε και νομίζουμε, ανακουφίζοντας κάπως το άγχος.

Αυτή την πράξη μας, την ονομάζουμε Καταναγκασμό. Μία σκέψη λοιπόν ανησυχίας, το αν κλειδώσαμε (ψυχαναγκασμός) συχνά οδηγεί, όχι απαραίτητα πάντοτε, σε μία άλλη σκέψη ή πράξη (καταναγκασμός) το να ελέγξουμε αν κλειδώσαμε πχ. η οποία έχει σκοπό να ανακουφίσει το άγχος και την δυσφορία που προκάλεσε ο ψυχαναγκασμός.

Βεβαίως το παραπάνω παράδειγμα που αναφέραμε είναι πολύ συχνό και φυσιολογικό και δεν μπορούμε να το χαρακτηρίσουμε παθολογικό, εκτός αν συμβαίνει πολύ συχνά και επίμονα σε σημείο που μας κουράζει, και προκαλεί δυσφορία, καθώς και αν αδυνατούμε να το περιορίσουμε και να το ελέγξουμε.

Πότε λοιπόν αναφερόμαστε σε ιδεοψυχαναγκασμούς οι οποίοι απαιτούν την βοήθεια του ειδικού για να αντιμετωπιστούν?

Οι πιο κοινοί ψυχαναγκασμοί είναι επαναλαμβανόμενες σκέψεις μόλυνσης (πχ μήπως το άτομο μολυνθεί κάνοντας χειραψία), αμφιβολίας (αν κλείδωσε την πόρτα), τάξης και τακτοποίησης (πχ το άτομο νιώθει δυσφορία αν κάποια αντικείμενα δεν είναι συμμετρικά τακτοποιημένα) παρορμήσεις επιθετικότητας ή βίας ή σεξουαλικοί. Κριτήριο βασικό είναι ότι οι σκέψεις αυτές είναι τόσο επίμονες ώστε προκαλούν δυσφορία στο άτομο και επηρεάζουν αρνητικά την καθημερινή του λειτουργικότητα.

Έτσι για παράδειγμα το άτομο μπορεί να φοβάται να βγει από το σπίτι του από φόβο μήπως ακουμπήσει κάποιο αντικείμενο και μολυνθεί, ή μπορεί να πλένει επίμονα τα χέρια του σε σημείο να τα γδάρει (καταναγκασμός).

Οι καταναγκασμοί «έρχονται ως απάντηση» στους ψυχαναγκασμούς, τις επίμονες αυτές ιδέες σκέψεις, και μάλιστα έρχονται ως κανόνες που πρέπει να τηρηθούν αυστηρά. Αν για παράδειγμα το άτομο ακουμπήσει κάποιο αντικείμενο που μπορεί να θεωρεί εστία μικροβίων, ακόμα και αν λογικά καταλαβαίνει ότι το αντικείμενο αυτό δεν αποτελεί κάτι τέτοιο, μπορεί για παράδειγμα να νιώσει έντονα την ανάγκη να πλύνει τα χέρια του.

Αν το εμποδίσει κάποιος συγγενής να πλύνει τα χέρια του, η δυσφορία του και το άγχος του αυξάνονται ραγδαία τη στιγμή εκείνη. Πρόκειται για ένα θέμα που απαιτεί την καθοδήγηση ειδικού, προς το άτομο και την οικογένεια του επίσης. Η πράξη του πλυσίματος (ο καταναγκασμός) δεν γίνεται για ευχαρίστηση αλλά για ανακούφιση του άγχους και του φόβου που νιώθει.

Πρέπει να τονίσουμε ότι ο καταναγκασμός, δεν είναι απαραίτητο ότι θα είναι μία πράξη, το πλύσιμο των χεριών, μπορεί να είναι και μια σκέψη με τη μορφή τελετουργικού. Μπορεί το άτομο για παράδειγμα να ακουμπήσει κάποιο «βρώμικο» αντικείμενο και από μέσα του να μετρήσει πχ. έως το 10, για να διώξει την ανησυχία. Πολύ συχνοί σε θύματα βιασμού είναι οι ψυχαναγκασμοί όπου το άτομο νιώθει «βρώμικο» και όταν κάνει μπάνιο, συχνά τρίβει τόσο έντονα το σώμα του με το σφουγγάρι σε σημείο να το γδέρνει.

Μπορούμε λοιπόν να πούμε ότι οι σκέψεις/πράξεις αυτές είναι συνήθως ξένες προς την προσωπικότητα του ατόμου (προκαλούν με άλλα λόγια κατάπληξη ακόμη και στον ίδιο – πώς μπορώ εγώ να σκέφτομαι κάτι τέτοιο;), έχουν δυσάρεστο περιεχόμενο, και πάντα προκαλούν δυσφορία. Ωστόσο το άτομο, πάντα τις αναγνωρίζει ως προϊόν της δικιάς του σκέψης, ακόμη και αν δεν συμφωνεί μαζί τους. Τέλος, το άτομο προσπαθεί να αντισταθεί σ’αυτές τις σκέψεις και να τις διώξει από το μυαλό του, χωρίς όμως επιτυχία πάντα.

Τα άτομα συχνά προσπαθούν να αποκρύψουν αυτό που τους συμβαίνει αντί να αναζητήσουν θεραπεία. Αρκετές φορές έτσι κατορθώνουν με επιτυχία να κρύψουν τα συμπτώματά τους από την οικογένειά τους, τους φίλους τους ή τους συναδέλφους τους.

Μια ατυχής συνέπεια αυτής της μυστικότητας είναι και το γεγονός ότι πολλοί από αυτούς δεν παίρνουν την κατάλληλη ιατρική βοήθεια παρά αφού περάσουν πολλά χρόνια από την έναρξη της διαταραχής. Μέχρι τότε μπορεί να έχουν προσαρμόσει την ζωή τους έτσι ώστε να είναι συμβατή με την αρρώστια τους, πληρώνοντας όμως το τίμημα της χαμηλής ποιότητας και των περιορισμών.

Πώς θα καταλάβει κάποιος εάν έχει Ιδεοψυχαναγκασμό;

Ένα άτομο με ιδεοψυχαναγκασμό εμφανίζει ιδεοληψίες και καταναγκασμούς σε τέτοια έκταση που να επηρεάζεται πλέον η καθημερινή λειτουργικότητά του. Τα άτομα αυτά δεν θα πρέπει να συγχέονται με άτομα που μερικές φορές τα ονομάζουμε ‘ψυχαναγκαστικά’ στην καθημερινή ζωή. Ο όρος αυτός αναφέρεται σε ανθρώπους τελειομανείς με πολύ υψηλά στάνταρντς, τόσο στην εργασία τους όσο και εκτός εργασίας. Μερικές φορές αυτή η ‘ψυχαναγκαστικότητα’ μπορεί να βοηθάει την επίτευξη ενός στόχου και να ανεβάζει την αυτο-εκτίμηση ενός ατόμου, διαφέρει όμως από τα συμπτώματα των ασθενών με ιδεοψυχαναγκασμό.

Γιατί απαιτείται να αντιμετωπιστεί μία τέτοια κατάσταση ;

Για δυο κυρίως λόγους:

  • Διότι υπάρχει θεραπεία με επιστημονικά τεκμηριωμένο επιτυχημένο αποτέλεσμα.
  • Διότι η πιθανότητα να περάσει από μόνη της η διαταραχή είναι πολύ μικρή.

Κλείνοντας πρέπει να τονίσουμε έναν ακόμα παράγοντα, τον βαθμό ευαισθησίας του ατόμου, τον βαθμό δηλαδή στον οποίο το άτομο καταλαβαίνει ότι οι ψυχαναγκασμοί και οι καταναγκασμοί του, είναι παράλογοι. Ακόμα και όταν το καταλαβαίνει όμως αυτό, δεν πρέπει να το αδικούμε και να το κατηγορούμε που δεν μπορεί να τους αντιμετωπίσει και να τους σταματήσει από μόνο του, αλλά να του δώσουμε την δυνατότητα να το αντιμετωπίσει με την βοήθεια ειδικού.

Τι κάνουμε όταν αυτό που κάποτε λειτουργούσε, δεν λειτουργεί πια;
Σε κάποιες περιπτώσεις, το άτομο με Ιδεοψυχαναγκαστική Διαταραχή δεν είναι σε θέση να ανταποκριθεί στην θεραπεία ή μπορεί και να δείχνει απροθυμία να μπει σε διαδικασία θεραπείας.

Πολλές οικογένειες αισθάνονται «όμηροι» της Ιδεοψυχαναγκαστικής διαταραχής ενός μέλους τους και αισθάνονται πως βρίσκονται σε αδιέξοδο, όταν ο άνθρωπος τους αρνείται να συνεργαστεί. Έτσι λοιπόν ενδιαφερθήκαμε να βρούμε τους τρόπους εκείνους με τους οποίους θεωρούμε οτί βοηθάμε τα μέλη της οικογένειας του ατόμου που πάσχει απο ΙΨΔ να αναδιαμορφώσουν την συμπεριφορά τους και να βγουν απο το αδιέξοδο στο οποίο αισθάνονται οτί βρίσκονται. Έτσι λοιπόν αναπτύξαμε ένα σύντομο, χρήσιμο οδηγό, τον οποίο και σας τον παραθέτουμε:

  1. Ποτέ μην σταματάτε να ελπίζετε.

Οι άνθρωποι αλλάζουν,  και αυτό αφορά και τους ανθρώπους με ΙΨΔ.

  1. Προσπαθήστε να εμπλέξετε το άτομο σε κάποιου είδους θεραπεία.

Είναι πολύ σημαντικό το άτομο με ΙΔΨ να έρθει σε επαφή, ακόμα και υπό μορφή συμβουλευτικής, με έναν θεραπευτή, ακόμα και όταν το αρνείται. Στην εσχάτη των περιπτώσεων, μπορείτε ακόμα και να καλέσετε τον θεραπευτή στον χώρο του ατόμου.

  1. Σκεφτείτε να αλλάξετε συμπεριφορά.

    Βήμα 1:  Μορφωθείτε.

Μάθετε για τον φαύλο κύκλο της Ιδεοψυχαναγκαστικής Διαταραχής και πως τα τελετουργικά σε συνάρτηση με την παθητική συμπεριφορά τροφοδοτούν τον φαύλο κύκλο του Ιδεοψυχαναγκασμού. Μάθετε με ποιον τρόπο υποδαυλίζεται η ΙΔΨ, λόγια ή πράξεις που αναμοχλεύουν την ΙΔΨ.

Βήμα 2:  Κατανοήστε ότι η διαδικασία της απεμπλοκής ως υποκινητή της ΙΨΔ,  είναι απο μόνη της μια «διαδικασία»

Το πιο σημαντικό ζήτημα που πρέπει να γίνει απόλυτα ξεκάθαρο στην οικογένεια του ατόμου, είναι οτί η διαδικασία της απεμπλοκής δεν είναι κάτι εύκολο. Ο συγγενής δεν μπορεί απο την μια μέρα στην άλλη να κάνει οτιδήποτε είναι σωστό ώστε να βοηθήσει το άτομο να ξεπεράσει την ΙΨΔ. Είναι υπερβολικό να ζητάμε από τους ανθρώπους της οικογένειάς του να σταματήσουν  να διευκολύνουν την ΙΨΔ. Η διαδικασία αυτή είναι σταδιακή.

Βήμα 3:  Διαλέξτε ένα πράγμα το οποίο θα αλλάξετε.

Όπως αναφέρθηκε και προηγουμένως, είναι υπερβολικό να αλλάξετε άρδην την συμπεριφορά σας στα ξαφνικά. Αφού κατανοήσετε τους τρόπους με τους οποίους τροφοδοτείτε την ΙΨΔ, διαλέξτε έναν απο αυτούς τον οποίο θα σταματήσετε σαν αρχή.

Βήμα 4:  Ενημερώσατε το άτομο με ΙΨΔ για την αλλαγή στη συμπεριφορά σας.

Πείτε τους ποιες συμπεριφορές πρόκειται να αλλάξετε και δώστε μια εξήγηση. Το άτομο με ΙΨΔ δεν θα πρέπει να μείνει στο σκοτάδι, ακόμα και αν δεν έχει ξεκινήσει θεραπεία. Να είστε ξεκάθαροι σε σχέση με τις προθέσεις σας.

Βήμα 5: Κρατήστε τις υποσχέσεις σας.

Αν πήρατε μια απόφαση για την συμπεριφορά σας, τηρήστε την. Αυτό είναι υψίστης σημασίας στην συμπεριφορική θεραπεία. Είναι απολύτως απαραίτητο να κάνετε πράξη τους λόγους σας. Αλλιώς δε πρόκειται να έχετε τα επιθυμητά αποτελέσματα. Η ασυνεπής συμπεριφορά ή συμπεριφορά που λειτουργεί μόνο περιστασιακά, δεν θα έχει κανένα ουσιαστικό αποτέλεσμα.

Βήμα 6: Να θυμάστε οτί τα πράγματα μπορεί να χειροτερέψουν, πριν γίνουν καλύτερα.

Για παράδειγμα, όταν σταματήσετε να λειτουργείτε ενθαρρυντικά εκεί που η συμπεριφορά σας ήταν μέχρι τώρα ενθαρρυντική σε καθημερινή βάση, το πιθανότερο είναι οτί το άτομο θα απορήσει ή μπορεί και να θυμώσει στην αρχή. Μόλις καταλάβει οτί δεν θα λάβει καμμία ανταπόκριση στη συμπεριφορά του αυτή, αυτόματα θα σταματήσει.

Βήμα 7: Συμπαρασταθείτε.

Επιβεβαιώστε στο άτομο οτί αναγνωρίζετε την δυσκολία του να ζει κανείς με ΙΔΨ και ενθαρρύνετε τον στο να την καταπολεμήσει. Στηρίξτε τον αταλάντευτα στην προσπάθειά του αυτή.

Βήμα 8: Διατηρήστε την προσωπική σας ζωή.

Χρειάζεστε και αξίζετε να έχετε προσωπική ζωή. Δημιουργήστε ένα περιβάλλον άνετο για εσάς και όχι για το άτομο με ΙΨΔ. Αφιερώστε ώρες στον εαυτό σας και προγραμματίστε ευχάριστες δραστηριότητες, ανεξάρτητα με την διαταραχή του ανθρώπου στην οικογένειά σας.

Η ιδεοψυχαναγκαστική δομή χαρακτήρα είναι γνωστή από πολύ παλιά και θεωρείται μία «κλασική» οργάνωση χαρακτήρα  νευρωτικού επιπέδου. Σύμφωνα με το Freud διακρίνεται από την τάξη, το  πείσμα και τη φιλαργυρία. Άλλοι, αναφέρουν την ισχυρογνωμοσύνη, την τελειοθηρία, την ακρίβεια σε χρονικά ζητήματα, τη σχολαστικότητα, τη λιτότητα και τάσεις προς τη διανοητικοποίηση και την εξονυχιστική συζήτηση.

Οι ψυχαναγκασμοί περιλαμβάνουν τον φόβο μόλυνσης, ανάγκη για συμμετρία, εμμονή με τις ηθικές αξίες, την πειθαρχία, τους κανόνες και επιδίωξη της τελειότητας.

Οι καταναγκασμοί είναι επαναλαμβανόμενες συμπεριφορές που εκτελούνται ως «τελετουργίες» για την μείωση του άγχους όπως πλύσιμο, καταμέτρηση, επιβεβαίωση, αποφυγή, επανάληψη και διαρκής έλεγχος.

Σταδιακά το άτομο εγκλωβίζεται και εξαρτάται από τους άλλους, ακολουθώντας μία χρόνια πορεία όπου κυριαρχεί η αμφιβολία.

Η ΙΨΔ συνυπάρχει με κατάθλιψη, κατάχρηση ουσιών, διαταραχές πρόσληψης τροφής και αυτοκτονικό ιδεασμό. Τα αίτια εντοπίζονται σε αλλαγές της χημικής ισορροπίας του εγκεφάλου ενώ η κληρονομικότητα σε συνδυασμό με την μάθηση στην παιδική ηλικία και τον επικριτικό τρόπο διαπαιδαγώγησης επίσης παίζουν ρόλο.

Το άτομο μαθαίνει να συμμορφώνεται με τις απαιτήσεις των άλλων, ενεργοποιώντας όμως θυμό ο οποίος καταπιέζεται και ελέγχει τις ενορμήσεις για αποφυγή της κριτικής λόγω μη αποδεκτής συμπεριφοράς.

Η Γνωστική Συμπεριφορική Θεραπεία σε συνδυασμό με φαρμακευτική αγωγή μπορεί να μειώσει ως και 80% τα συμπτώματα της ΙΨΔ.

Το άτομο εκτίθεται συστηματικά σε καταστάσεις με στόχο την πρόληψη της απάντησης ενώ γίνεται παράλληλη αναδόμηση άκαμπτων και δυσλειτουργικών πεποιθήσεων.

Ως διαταραχή προκαλεί μεγάλη αναπηρία και επηρεάζει αρνητικά και την οικογένεια των πασχόντων. Αν το άτομο δεν συνεργαστεί ώστε να ξεκινήσει θεραπεία, υπάρχει η αίσθηση του αδιεξόδου, η δυσφορία και ο θυμός που διευκολύνουν τις τελετουργίες. Τι μπορεί να κάνει όμως η οικογένεια; Αρχικά μην σταματάτε να ελπίζετε ότι μπορεί να υπάρξει βελτίωση.

Συζητήστε τα προτερήματα και μειονεκτήματα μίας ενδεχόμενης αλλαγής για να κινητοποιήσετε το άτομο να εμπλακεί σε μία παρέμβαση. Αν αρνηθεί επισκεφτείτε ένα ειδικό για καθοδήγηση.

Ενημερωθείτε για τον Φαύλο Κύκλο, τις τελετουργίες και τις αποφυγές που διαιωνίζουν την ΙΨΔ.

Είναι βασικό να κατανοήσετε ότι η αλλαγή δεν έρχεται από την μία μέρα στην άλλη και χρειάζεται σταθερότητα και διάρκεια στη συμπεριφορά. Ενημερώστε και τον πάσχοντα για τις αλλαγές, για ποιους λόγους και πώς θα βοηθήσουν .

Να θυμάστε ότι τα πράγματα μπορεί να χειροτερέψουν, πριν γίνουν καλύτερα καθώς μπορεί το άτομο να θυμώσει ή να απορήσει μέχρι να συνειδητοποιήσει ότι η συμπεριφορά του δεν έχει ανταπόκριση. Συμπαρασταθείτε αλλά διατηρήστε και την προσωπική σας ζωή με ευχάριστες δραστηριότητες που θα σας αποφορτίσουν αφιερώνοντας χρόνο στον εαυτό σας.